Tình Thủ đô của HỮU LOAN

Tình Thủ đô
Một kiệt tác đời hồ như quên hẳn
 

Dương Tường

Là do cô nhà thơ trẻ Dạ Thảo Phương tự dưng bàn sang chuyện cầu Long Biên cái tháp Eiffel nằm ngang vắt qua sông Hồng ấy. Ấy thế là quẫy lên từ sâu thẳm ký ức tôi những câu đầy hào khí: "Qua cầu Long Biên/ Sông bóng người đi/ Vai cao rộng/ Mặc núi rừng Việt Bắc..." trong bài thơ "Tình Thủ đô" của Hữu Loan.

Bài thơ mà cách đây nửa thế kỷ bọn tôi mấy gã lính văn nghệ tuổi ngoài hai mươi thường say sưa cùng nhau tấu lên giữa rừng sâu Việt Bắc hay Trung Thượng Lào mà nước mắt giàn giụa. Tôi bảo Thảo Phương: "Có một bài thơ về Hà Nội kháng chiến mà chú coi là một kiệt tác bị lãng quên nghĩa là chưa từng được đưa vào bất cứ tuyển tập thơ Việt Nam nào từ trước tới nay. Cháu có muốn nghe không?" và tôi cao hứng đọc luôn. Nhưng đến câu: "Đoàn Giải phóng quân đi/ Như gại dao trên đường nhựa..." thì tôi bỗng khựng lại không sao nhớ tiếp được. "Chao trí nhớ suy yếu cùng với tuổi già dạo này luôn chơi mình những vố thật khăm!" - tôi bực bội nghĩ thầm.

Đêm ấy tôi trằn trọc mãi đào bới ký ức và nhớ thêm được nhiều đoạn khác nhưng vẫn không nối lại được mạch ở chỗ bị khựng lại lúc chiều. Ngày xưa bọn tôi - Tất Vinh Vũ Như Mạc Lân và tôi - thường đọc với nhau theo kiểu đồng ca hoặc "hát đuổi" người nọ nối người kia câu trước gọi câu tiếp theo... Giá lúc này tụ lại cùng nhau "đồng ca hát đuổi" chắc thể nào cũng nhớ ra hết. Tất Vinh mất đã hơn hai mươi năm Vũ Như cũng đi từ lâu chỉ còn Mạc Lân...

Sáng sớm hôm sau tôi gọi điện cho Mạc Lân. Từ đầu dây đằng kia một giọng thều thào: "Tường đấy hở? Tao mệt lắm. Mấy hôm nay ngất hoài. Tao bây giờ sống thêm ngày nào là ăn gian của trời đất ngày ấy". Tôi lưỡng lự một chút e vấn đề đặt ra không đúng lúc nhưng rồi quyết định cứ hỏi: "Mày (bọn tôi bây giờ đều đã ngoài bảy mươi thậm chí ngót tám mươi nhưng vẫn không thể nào thay đổi cách xưng hô mày - tao thuở xưa) còn nhớ bài "Tình Thủ đô" cua Hữu Loan không?" - "Nhớ chứ sao lại không!" Giọng nói ở đầu dây đằng kia bỗng trở nên tỉnh táo linh hoạt. Và Lân đọc luôn trong máy: "Trên những chuyến xe bò/ Đi về đường Chèm - Vẽ...". Lân đọc mỗi lúc một bốc ờ vẫn cái giọng sang sảng ngày xưa. Thế là chúng tôi lại "hát đuổi" với nhau một lúc trước khi tôi hẹn vào thăm Lân ngay trong buổi sáng hôm ấy để chụm đầu với nhau ôn lại từng khổ từng câu cho đến hết bài.

Thật cảm động và kỳ diệu đến mức khó tin lòng yêu thơ như một thứ thần dược đã làm cho Mạc Lân như khoẻ hẳn lên. Mạc Lân một người với cả nửa tá bệnh hiểm nghèo đóng trụ sở thường trực trong phủ tạng - tim gan thận phổi thần kinh...- suốt hơn hai mươi năm nay chống chọi với cái chết luôn rình rập tháng nào cũng dăm bảy lần ngất có đận trên 20 lần một tháng. Nhưng lúc này anh như một người khác. Giọng vang vang mắt anh long lanh như mỗi lần nhắc đến những bài thơ và người thơ anh yêu. "Không thể để một bài thơ như thế này mất đi" chúng tôi bảo nhau thế. Mấy ngày liền tôi đi xe ôm vào Cầu Giấy làm việc với Lân. Có đêm rất khuya rồi Lân còn gọi điện ra: anh vừa nhớ ra cái đoạn mà hồi chiều chúng tôi bị vấp và chững lại.

Cuối cùng chúng tôi cũng hoàn tất công việc "phục chế" bài thơ.

Được viết vào đầu những năm 50 của thế kỷ trước - chắc chắn là sau chiến dịch biên giới (1950) và trước chiến dịch Điện Biên Phủ (1954) - với một xu hướng cách tân rõ rệt trường ca Tình Thủ đô là một trong số những bài thơ tự do hiếm hoi trong Kháng chiến chống Pháp thoát hẳn khỏi ảnh hưởng của dòng Thơ mới (1939 - 1945). Tiết tấu hoạt gân guốc câu ngắn (thường chỉ hai ba âm tiết) sắc gọn như mũi chông hình tượng bất ngờ cắm phập vào cảm quan: "Đoàn Giải phóng quân đi/ Như gại dao trên đường nhựa... Nắng loá tường vôi/ Chữ cào xương nhức nhối..." những điểm chấm phá gợi cảm như tranh Seurat: "Mắt em biếc/ Một chiều xưa/ Quan Thánh/ Cổ Ngư/ Bạch Mai/ Bóng liễu/ Tháp Rùa...". Ngoài giá trị nghệ thuật cao - chuyện này còn phải bàn dài dài khi có dịp - bài thơ còn đặc biệt thân thiết với thế hệ chúng tôi bởi lẽ nói cách nào đó nó là một phần của cái quá khứ mà bọn tôi vẫn coi là thời hoàng kim của cách mạng. Cùng với những câu thơ khổ thơ được hồi nhớ những kỷ niệm cũng trỗi dậy chúng tôi như sống lại cả một thuở xa xưa. Bài thơ gắn liền với tuổi trẻ của chúng tôi những gã trai Hà Nội đã bỏ lại "cả đô thành nghi ngút cháy sau lưng" (Ngày về - Chính Hữu) để theo Cụ Hồ đi kháng chiến chống Pháp. Bởi thế hơn nửa thế kỷ đã trôi qua mà nó vẫn sống trong lòng bọn tôi từng câu từng chữ vẫn tươi sắc hồng cầu trong huyết quản - ký ức bọn tôi. Nói cách khác nó đã thành một mảnh hồn của chúng tôi.

Nghĩ rằng thế hệ trẻ hiện nay dù không từng sống "những ngày thủ đô/ như ộc máu triền miên" ấy vẫn có thể cảm nhận ở những mức độ khác nhau những gì được chuyển tải trong "Tình Thủ đô" chúng tôi quyết tâm ghi lại để chờ dịp công bố rộng rãi. Tôi những muốn nhân dịp này vào Thanh Hoá thăm anh Hữu Loan để anh duyệt lại bản ghi cho thật chính xác trước khi công bố nhưng thật tiếc là không có điều kiện. Với lại dạo xưa tuy rất quý mến anh nhưng tôi không có dịp gần anh nhiều chỉ đôi lần trò chuyện sơ sơ chẳng biết anh có còn nhớ tôi không. Dù sao nếu bản ghi này tới được anh cũng mong anh bổ chính cho những chỗ còn sót hoặc chưa chính xác và nhất là nhận ở đây tấm lòng của những kẻ đã suốt nửa thế kỷ mang trong tim mình bài thơ của anh mà đời hồ như đã quên hẳn.

Nguồn: Trong tập Chỉ tại con chích choè NXB Hội Nhà Văn Hà Nội 2009. Tác giả gửi cho Diễn Đàn khi được tin nhà thơ Hữu Loan từ trần.

tình thủ đô
HỮU LOAN



Trên những chuyến xe bò
Đi về đường Trèm Vẽ

Việt Bắc âm u
Đường dài Thanh Nghệ
Người Thủ đô tản cư
Đoàn xe đi
Chở nặng tâm tư
Một góc nhà
Một hè phố
Mắt em biếc
Một chiều xưa
Quan Thánh
Cổ Ngư
Bạch Mai
Bóng liễu Tháp Rùa
Một thằng bạn
Một thằng con
                ở lại

*

Khấp khểnh xe đi
Vấp vào đêm tối

Thủ đô
Ngày mùa thu

Thủ đô
Cờ bốc lửa
        phố dài
Cờ bốc lửa       
        công trường Nhà Hát lớn.

Thủ đô
Ngày Tổng Khởi Nghĩa
Ngày Thủ đô chờ đón
Đoàn Giải phóng quân về

Qua cầu Long Biên