Những kỷ niệm của tôi về văn học miền Nam [3]

>> Xem Kỳ 1
>> Xem Kỳ 2 

(Tiếp theo và hết)
NẾU cần tìm những điểm giống nhau giữa văn học miền Nam và văn học miền Bắc thời kỳ 1954-1975 vốn là hai nền văn học khác biệt vì những lý do lịch sử tôi cho rằng có thể tìm thấy chúng trước hết ở tình cảm yêu quê hương và ở thơ tình. Thơ tình miền Nam khởi đầu từ Đinh Hùng phát triển ở Nguyên Sa Trần Dạ Từ Tuệ Mai Nguyễn Thị Hoàng Nhã Ca Phạm Thiên Thư và nhiều người khác kết thúc ở Nguyễn Tất Nhiên. Du Tử Lê là một trường hợp đặc biệt khác vì sau này khi ở hải ngoại anh đã đi thêm rất xa con đường của mình khởi từ những năm sáu mươi lúc anh viết:

Không bao giờ đâu Donna

Dù anh có yêu em

Hơn bất cứ thứ gì trên đất Mỹ

Thì anh cũng vẫn trở về

(Indiana 1969)

Đó là những câu thơ có tính báo hiệu.

Nếu Đinh Hùng có thể xem là nhà thơ tình khởi đầu của miền Nam thì Nguyên Sa là một trường hợp đặc biệt. Lớp chín cuối trung học đệ nhất cấp giáo sư dạy văn của tôi thầy Đỗ Tư Nhơn về từ Đà Lạt vừa giảng Truyện Kiều vừa giới thiệu nhạc phản chiến Trịnh Công Sơn và những bài thơ tình Nguyên Sa cho chúng tôi. Là người của nhóm Sáng Tạo mang tinh thần đổi mới vượt qua văn chương tiền chiến Nguyên Sa ý thức rất rõ về khung cảnh của một xã hội đang đối diện với chiến tranh và sự tan rã của các giá trị. Trong những bài lý luận và tùy bút về văn học ông chia sẻ quan điểm của Sáng Tạo ít nhất là thời kì khởi đầu nhưng khi sáng tác chàng thi sĩ từ Paris mới về hoàn toàn buông mình theo cảm hứng tự nhiên: ông làm thơ tình bằng các thể thơ cổ điển. Giữa miền Nam nắng ấm vút lên giọng thơ ngọt ngào trong trẻo:

Em ở đâu hỡi mùa thu tóc ngắn

Giữ hộ anh màu áo lụa Hà Đông

Anh vẫn yêu màu áo ấy vô cùng

Giữ hộ anh bài thơ tình lụa trắng

Rồi sau này Nguyên Sa sẽ trở lại với tâm trạng u buồn bất an của thế hệ ông thơ ngày càng tự do phá thể thơ ngày càng cay đắng nhưng vào lúc này khi trò chuyện với người yêu ông không nhìn ra cái chết và chiến tranh ông không muốn nhìn nhận chúng và vẫn trunh thành với những tâm hồn độc giả lãng mạn. Thơ ông được yêu mến là đúng. Nhưng sau ông sẽ có những dòng thơ tình khác.

Tôi háo hức đọc những bức thư Paris của Minh Đức Hoài Trinh trên tờ Phổ Thông của Nguyễn Vỹ người sau này có những câu thơ đẹp:

Kiếp nào có yêu nhau

Nhớ tìm khi chưa nở

Hoa xanh tận nghìn sau

Tình xanh không lo sợ

Ở miền Bắc những nhà thơ tình phái nữ nổi tiếng cùng thời như Lý Phương Liên Xuân Quỳnh...làm thơ cũng buồn nhưng man mác không có giọng đau đớn tuyệt vọng như Minh Đức Hoài Trinh.

Lẽ nào em buộc cánh anh

Buộc cánh anh cũng chẳng thành tình yêu

(Lý Phương Liên)

Suốt hai mươi năm thơ tình miền Nam có số phận long đong lận đận. Chiến tranh càng lan rộng xã hội càng băng rã người làm thơ tình càng ít nhưng khi họ cất tiếng thì đó là những tiếng nói lạ lùng gây bất ngờ ở người đọc. Ngang tàng như Nguyễn Đức Sơn dịu dàng như Phạm Thiên Thư.

Phạm Thiên Thư đưa tình yêu vào cõi thiền hay nói như Thích Minh Châu viện trưởng viện Đại học Vạn Hạnh đã "cả gan thi hóa Kim Cương kinh" trong một lời giới thiệu. Những thế hệ thanh niên học sinh ở miền Nam và hình như sau này ở cả miền Bắc và trong cả nước đã từng nức nở với Phạm Thiên Thư và Phạm Duy:

Em tan trường về

Đường mưa nho nhỏ

Qua tiếng hát Thái Thanh nhẹ như tơ trời rền vang như mưa. Thơ ông dịu dàng mà cũng cay đắng nhưng không phải lỗi ở ông đó là lỗi ở cuộc đời. Đọc thơ Phạm Thiên Thư thấy tình yêu vẫn còn. Nhưng đến Nguyễn Tất Nhiên nổi tiếng trong những ca khúc do Phạm Duy phổ thơ thì tình yêu theo nghĩa thông thường hầu như biến mất nó trở thành một thứ tình cảm có có không không thứ tình yêu của một tuổi trẻ mất niềm tin ở cuộc đời sắp lao vào lửa. Nỗi buồn của người lính miễn cưỡng đi vào chiến tranh một cuộc chiến tranh huynh đệ tương tàn.

Thi hỏng mất rồi ta đợi ngày đi

Ngôn ngữ của Phạm Thiên Thư và Nguyễn Tất Nhiên không mới mà lại mới mới mà lại không mới. Nhưng rõ ràng nó khác cách nói của các nhà thơ cổ điển và các nhà thơ ngoài Bắc cùng thời.

Viết về chiến tranh  như những người lính Nguyễn Bắc Sơn Thế Uyên Du Tử Lê Y Uyên Trần Hoài Thư Luân Hoán Vũ Hữu Định... và nhiều người khác đã ghi lại trong thơ họ một thời binh lửa. Chúng ta cùng đọc thử Tô Thùy Yên.

Đò nghẹn đoàn quân xa tiếp viện

Mưa lâu trời mốc buồn hơi xưa

Con đường đáo nhậm xa như nhớ

Chiều mập mờ xiêu lạc dáng cò

(Qua Sông)

Tô Thùy Yên là một trong những nhà thơ đứng ở cánh cửa cuối cùng của con đường thơ miền Nam con đường khởi đi từ Vũ Hoàng Chương mặc dù Tô Thùy Yên làm thơ từ sớm. Những bài thơ đầu để lộ ý thức làm mới ngôn ngữ chúng được viết ở thể tự do; càng về sau ông càng làm thơ có vần nhiều hơn. Trong mảnh đất hẹp của thể thơ cổ điển Tô Thùy Yên đã nâng nghệ thuật ngôn ngữ Việt lên đến mức tinh vi. Tôi chưa thấy một nhà thơ nào có cách dùng chữ đầy dụng công như ông.

Tôi nghĩ: một nhà thơ khi đứng trước những bi tráng lịch sử những sự kiện khốc liệt khi đối diện với nỗi xúc động bàng hoàng thường trở về với thể thơ cổ điển chọn lựa cách nói giản dị và thuận tiện bỏ qua những bận tâm vốn có của anh ta về ngôn ngữ. Điều đó đúng với Tô Thùy Yên mà cũng đúng với nhiều nhà thơ khác.

Khoảng từ năm 1970 xuất hiện nhiều tác giả trẻ một số mặc áo lính trên các báo nhất là ở các địa phương. Một số chưa có thời gian để in tác phẩm của mình. Tôi nhớ những tên tuổi như Y Uyên Ngô Minh Luân Hoán Trần Hoài Thư Trần Dzạ Lữ Chu Vương Miện...Bắt đầu thành một dòng chảy khác mà người chinh phục tôi nhất là Phan Nhật Nam.

Nhắc đến văn chương viết về chiến tranh không thể nào không nói đến Phan Nhật Nam. Từ sau Tết Mậu Thân 1968 miền Nam thực sự ra khỏi cơn huyễn mộng sâu cơn mê đắm ảo tưởng hoà bình dằng dặc. Mặc dù bao gồm nhiều thể loại nhiều đề tài nhiều nội dung văn học miền Nam chưa bao giờ cảm nhận được sức nóng của ngọn lửa chiến tranh trên trang viết trực tiếp đến như thế. Tôi bắt đầu đọc Phan Nhật Nam từ năm mười bốn tuổi còn quá nhỏ để hiểu tường tận và nhớ đầy đủ chi tiết nhưng ấn tượng ngời ngời của Dấu Binh Lửa Dựa lưng nỗi chết Dọc đường số Một...là không thể nào phai được. Đọc anh tôi hiểu ra rằng chỉ vài năm nữa nếu không có gì thay đổi tôi sẽ là một trong những người lính mang ba lô súng đạn trên vai lội qua sình lầy rừng thẳm muỗi mòng lội qua bom đạn như bao nhiêu người lính vô danh khác chứng kiến những xóm làng lửa cháy mẹ con dắt díu nhau chạy loạn đụng trận với những kẻ địch mà mình không hề căm thù nhưng vẫn phải nổ súng vào họ. Tôi sẽ giết người hay tôi sẽ bị giết hay là cả hai. Đọc Phan Nhật Nam là đọc bi kịch của chiến tranh những cái chết oanh liệt một hậu phương ích kỉ và tan rã những suy nghĩ về đời sống dân sự về những xung đột dân tộc mà người trí thức không thể không đối diện. Lạ lùng thay đọc anh tôi cảm yêu đất nước mình hơn cũng như khi tôi đọc Khái Hưng Nhất Linh Vũ Bằng Bình Nguyên Lộc Sơn Nam Nhật Tiến Nhã Ca Lê Tất Điều Viên Linh nhưng bằng một tình yêu cay đắng tỉnh táo khốc liệt nghẹn ngào. Và giận dữ. Tôi từng có dịp được gặp trong những giờ ngắn ngủi Phan Nhật Nam khi anh đến Canada và Hoàng Phủ Ngọc Tường khi tôi về Việt Nam ngồi trước các anh hai nhà văn viết bút ký tài hoa nhất nước cả hai đều cùng quê Quảng Trị với tôi một chiến trường máu lửa nơi thư hùng của các đại đơn vị Nam Bắc tôi nhận ra rằng bi kịch của cuộc chiến tranh sẽ còn đeo đẳng dân tộc chúng ta. Cho đến khi nào chúng ta chưa tìm được cách để trò chuyện với nó giải thích nó. Muốn thế cần có thời gian cần có sự tha thứ và can đảm. Rất nhiều tha thứ. Rất nhiều can đảm. Hai người đã chọn lựa hai con đường hoàn toàn khác nhau: họ chính là biểu tượng của chiến tranh vừa qua.

Tôi thiển nghĩ nghiên cứu văn học một giai đoạn không thể giới hạn vào một dòng văn học nhất định. Văn học thời kỳ 1945-1954 mặc dù kháng chiến là nội dung chủ đạo vẫn còn những tác phẩm ở thành thị. Nhiều tác phẩm trong thời kì này như tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh không có nội dung kháng chiến. Tương tự như thế sau 1954 không phải chỉ có văn học miền Bắc mà còn có văn học miền Nam và ngược lại không phải chỉ có văn học miền Nam mà còn có văn học miền Bắc. Về một phía dòng văn học miền Nam bị gọi là "văn học Mỹ Ngụy" "văn học Sài Gòn" "văn học đô thị" hay "văn học vùng tạm chiếm". Những cách gọi như thế phản ảnh những thái độ phiến diện nhất thời sẽ không đóng góp gì nhiều đối với việc nghiên cứu văn học sử và phát triển một nền lý luận văn học của cả nước. Đối lập với các từ văn học vùng tạm chiếm văn học Mỹ Ngụy là những từ như "văn học tuyên truyền" "tác phẩm của các văn nô miền Bắc". Chúng cũng có những tính chất phiến diện nhất thời như vừa nói. Quá trình hình thành văn học Việt Nam trong nửa cuối thế kỉ hai mươi là tập hợp của các dòng văn học nhưng đó không phải là một số cộng đơn thuần. Sự tồn tại song song của nhiều hơn một dòng văn học không phải là một hiện tượng mới lạ trên thế giới hay ở nước ta. Trong lịch sử đã có những dòng văn học riêng rẽ vừa đối kháng vừa bổ sung. Như văn học Đông Đức và Tây Đức thời chiến tranh lạnh văn học của các tác giả Xô viết như Evtuchenko và các tác giả phi Xô viết như Brodsky. Trong giai đoạn Trịnh Nguyễn phân tranh có những tác giả phía Bắc và những tác giả phía Nam nhưng ngày nay chúng ta không còn tìm cách phân biệt họ trên các quan điểm chính trị trừ khi nhằm mục đích nghiên cứu cụ thể. Tôi tin rằng chỉ vài thế hệ nữa thôi con cháu chúng ta cũng sẽ nhìn cuộc chiến tranh vừa qua như vậy. Nếu văn học miền Bắc là một nền văn học cách mạng văn học xã hội chủ nghĩa phục vụ thiết thực cho những đường lối của Đảng "trước hết đó là văn học phục vụ chính trị" "ghi chép những thành tích những chiến công" như cách nói của Lê Ngọc Trà (14) thì nó vẫn có khả năng trong những tác phẩm văn học đích thực thể hiện đúng tâm hồn của người Việt Nam hay ít nhất là một bộ phận của nó trong một giai đoạn lịch sử nhất định đặc biệt là tình cảm yêu nước chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa anh hùng. Đối với người đọc tinh tường không bị chi phối bởi các định kiến cá nhân các tác phẩm quan trọng của dòng văn học này các tiểu thuyết các bài thơ các ca khúc đã thành công trong việc kêu gọi xây dựng một xã hội tốt đẹp giải phóng dân tộc gạt bỏ bi lụy cá nhân tình cảm hi sinh cho chiến trường. Mặc dù cuộc chiến tranh đã để lại biết bao hậu quả đau buồn và các giá trị cổ điển của chủ nghĩa xã hội đã bị thách thức nặng nề hoặc bị phủ nhận tôi vẫn tin rằng trong các tác phẩm miền Bắc thời kì ấy vẫn còn chiếu sáng một niềm tin trong sáng cao cả chân thành có tính dân tộc đã từng dẫn dắt hàng triệu người đi trên con đường mà họ tin là chân lý. Nhưng đời sống phức tạp hơn những bộ óc thông minh nhất và hiện thực luôn tạo ra những khúc quanh thử thách bất ngờ cho các giá trị tưởng là vĩnh cửu. Trong khi đó văn học miền Nam cùng thời gian này 1954-1975 đã truyền đi những giá trị khác có tính phổ biến cùng với ngôn ngữ của nó một ngôn ngữ cũng có tính phổ biến nhưng cả hai cùng chịu đựng một số phận cay đắng hơn. Ngày nay đọc lại một số các tác phẩm ấy tôi vẫn còn hình dung được bầu khí quyển vừa hồn nhiên thơ mộng vừa sâu sắc buồn rầu vừa tự do phóng dật vừa đậm chất nhân văn.

Từ 1975 đến nay lý luận và sáng tác văn học trên truyền thông chính thức đã có cái nhìn cởi mở hơn đặc biệt vào thời kỳ đổi mới khoảng 1988 - 1993. Đáng tiếc tôi nghĩ nó hãy còn thất bại trong việc soi sáng đời sống xã hội miền Nam các thành thị và nông thôn thuộc chính quyền Việt Nam Cộng Hoà  thời kỳ chiến tranh. Trong các tác phẩm văn học công khai trong nước ba mươi năm trở lại đây có nhắc ít nhiều đến miền Nam dưới chế độ VNCH tôi chưa từng may mắn đọc được một tác phẩm nào mô tả đúng thật hoàn cảnh mà tôi đã sinh ra đã cắp sách đi học đã vui chơi đã hạnh phúc đã đau khổ giữa cha mẹ láng giềng thầy cô bè bạn kẻ bên này người bên kia đã khóc trước xác chết của người thân đúng như những con người mà tôi vẫn biết những nhân vật cho đến nay vẫn chờ một ngày cuốn tiểu thuyết của họ được kể lại bởi các nhà văn am hiểu tường tận thời kỳ đó.

Mùa xuân năm 1972 một đơn vị nhảy dù VNCH dừng quân ở làng tôi. Những người lính tạm nghỉ dưới mái hiên gần như không ai bước chân vào nhà. Tôi nhận thấy đó là những người lính chuyên nghiệp kỉ luật không làm phiền ai nhưng có phần xa cách. Họ làm tôi hơi sợ hãi. Vậy mà có một người sĩ quan trẻ đứng bên cửa sổ rất lâu nhìn tôi học bài rồi tươi cười hỏi chuyện hỏi mượn tôi một cuốn sách để đọc. Anh kể rằng anh quê ở Gò Công có người yêu là sinh viên trường Dược khoa khi anh tình nguyện vào nhảy dù cô hỏi anh là "anh muốn chọn em hay là chọn cái mũ đỏ". Anh đã chọn cái mũ đỏ và như thế đành để mất cô. Đó là một chàng thanh niên da ngăm đen gầy cao đẹp như tài tử. Không hiểu sao anh lại tâm sự với một chú bé nhỏ hơn anh nhiều tuổi có lẽ lúc ấy anh nhớ người yêu quá. Sau này tôi nghe nói rằng trong một trận đánh gần biên giới anh đã trúng mìn cụt hai chân. Có người gặp anh ngồi trên xe lăn ở Tổng y viện Cộng hòa. Vài tháng sau đó trong mùa hè đỏ lửa một đơn vị bộ đội miền Bắc cũng đi ngang qua làng tôi. Đó là những ngày hỗn loạn nhưng tôi cũng kịp nhận xét rằng so với những người lính miền Nam trước đó những người bộ đội miền Bắc này trông ít tuổi hơn nhưng có vẻ dạn dĩ thân mật với dân chúng hơn. Có một người lính trẻ măng mặt bầu bĩnh nước da trắng hồng như con gái quê ở Hà Nội trò chuyện với tôi khá lâu. Anh kể rằng anh phải khai tăng thêm một tuổi để được đi chiến đấu ở miền Nam. Anh kể rằng mẹ anh là một nhà nghiên cứu và khi đi anh còn thấy trên bàn làm việc của bà một cuốn tiểu thuyết tiếng Pháp mà anh không đọc được nhưng nhớ cách đánh vần. Tôi nhận ra đó là cuốn "Bonjour Tristesse" của Francoise Sagan đã dược dịch sang tiếng Việt. Anh hỏi xin tôi một cuốn sách "để làm kỉ niệm". Trước khi di tản tôi cũng kịp tặng anh hai cuốn mỏng "Buồn ơi chào mi" và "Thơ Nguyên Sa". Không biết rằng anh có đủ sức mang chúng theo trong chiếc ba lô nặng trĩu của mình hay không. Sau 1975 tôi nghe tin anh đã mất tích trên chiến trường. Mỗi khi nghĩ về văn học và chiến tranh tôi đều nghĩ đến hai người lính ở hai bên chiến tuyến có số phận bi thảm yêu tiếng mẹ đẻ yêu quê hương của mình và chắc chắn là họ đã rất sung sướng nếu được dịp biết nhau làm quen với nhau  trong những hoàn cảnh khác.  

Gần đây trong nước việc khôi phục văn chương tiền chiến Thơ Mới Tự Lực Văn Đoàn  đã tạo ra những nhận thức mới góp phần vào việc làm phong phú hoá đời sống văn học và đời sống tinh thần của người Việt giúp thế hệ trẻ hiểu đúng đắn hơn lịch sử. Đã có một vài cố gắng nhìn lại văn học miền Nam trong những bài viết rải rác đó đây của các tác giả tôi mà nhớ tên tất nhiên là không đầy đủ như Lê Ngọc Trà Đỗ Đức Hiểu Nguyễn Đăng Mạnh Lại Nguyên Ân Hoàng Ngọc Hiến Đỗ Lai Thúy Nguyễn Phan Cảnh Phạm Xuân Nguyên Nguyễn Huệ Chi Tô Nhuận Vỹ Khánh Phương Bửu Nam Trần Hoài Anh Minh Đức Triều Tâm Ảnh Hồ Thế Hà Bửu Nam. Báo Văn Nghệ trang web của Hội Nhà Văn và một vài trang web trong nước khác cũng đăng lại một số tác phẩm miền Nam. Tôi nghĩ đó là nỗ lực khởi đi từ những cá nhân tâm huyết rất đáng trân trọng. Nhưng một nền văn học cần được nghiên cứu một cách hệ thống với những tiếp cận đặc trưng cho nền văn học ấy.

Nếu có một thời điểm nào thích hợp để mỗi chúng ta ngồi xuống lắng nghe bài giảng của lịch sử như những người học trò nhỏ thì đó là thời điểm hiện nay. Tôi lớn lên ở làng quê nghèo thuở bé lẽo đẽo theo mẹ đi giữa những luống cà chua khoai lang những cánh đồng bên bờ sông trồng bắp trồng đậu trồng lúa những buổi trưa lang thang bắt tổ chim bắn súng cao su tắm sông. Tôi đã sống qua chiến tranh chứng kiến cái chết sự đau khổ của bao nhiêu người trong đó có gia đình tôi. Có điều lạ lùng là sau tất cả những năm tháng ấy mỗi buổi sáng thức dậy tôi đều có một cảm giác giống nhau cảm giác êm dịu. Tôi tin rằng cảm giác ấy chỉ có được khi người ta sinh ra và lớn lên trong khung cảnh thanh bình thơ mộng dù chỉ là tạm thời được đọc những cuốn sách lãng mạn đầu đời những cuốn sách mà về sau có người ném đi vì cho rằng chúng chẳng có giá trị phản ảnh hiện thực gì cả nếu người ta được đọc những cuốn sách như thế được úp khuôn mặt bé bỏng của mình lúc lên chín tuổi giữa hai trang sách còn thơm mùi giấy mới nếu người ta thức dậy một đêm khi lên sáu tuổi ánh trăng chiếu sáng trên giường không ngủ được bước ra hiên nhà lặng lẽ ngồi xuống bên cạnh một chú bé khác lớn hơn hai tuổi  và chú bé ấy cũng ngồi im lặng ngước nhìn vầng trăng sáng vằng vặc trên trời và hai anh em chẳng nói năng gì thì người ta sẽ có được cái cảm giác mà tôi có mỗi ngày trong buổi sáng mờ hơi sương thức dậy một mình đó là cảm giác tri ân êm dịu đối với cuộc đời.  

Cái đáng sợ nhất đối với một số người một số nhà văn là sự thật. Ai cũng biết rằng một người đọc sách sống cuộc đời phong phú hơn người khác. Sở dĩ như thế là vì anh ta hay chị ta được trải nghiệm thêm những cuộc đời khác nữa tức là những sự thật khác nữa. Văn học cho phép chúng ta cảm xúc cùng nhân vật sống cùng họ đau buồn giận dữ sung sướng say mê với những người ở các lục địa xa xôi ở những thời tiết nắng mưa nay đã không còn. Chúng ta cảm thương những số phận bất hạnh đôi khi tự đồng hóa mình với anh hùng hào kiệt mơ ước sống cuộc đời như họ. Một độc giả Việt Nam hiện nay có điều kiện dễ dàng để biết thêm về văn học nước ngoài như văn học Mỹ Pháp Đức Canada Úc Ba Lan Nga Ấn Độ Trung Quốc...và vì thế tự làm cho đời sống tâm hồn họ phong phú hơn. Nhưng văn học miền Nam không phải là một nền văn học nước ngoài nó được viết bằng tiếng Việt được đọc bằng tiếng Việt bởi những tác giả đã khuất bóng hay còn đi đi lại lại trước mặt chúng ta. Nói cho cùng một người sinh ra ở miền Nam không bao giờ biết đến văn học miền Bắc và giống hệt như thế một người sinh ra ở miền Bắc không bao giờ biết đến văn học miền Nam theo tôi không phải là một người may mắn lắm: anh ta là nạn nhân của thời đại mình tự nguyện hay không tự nguyện.

Người ta đã nói nhiều về chuyện văn học cần thiết như thế nào. Có lẽ đúng là một cuốn sách không thay thế được cái bánh mì trước đứa trẻ đang đói. Hiện thực mà chúng ta sống trong đó đầy dẫy những ngẫu nhiên diễn ra không thứ tự không có tính tổ chức. Đối với nhiều người mặc dù không phải là tất cả cái chết là phi lý chiến tranh là phi lý sự đau khổ của từng cá nhân sự bất hạnh của dân tộc là phi lý. Mặt khác khía cạnh hào hùng của lịch sử trong khi thừa khả năng để giải thích tính bi kịch thì lại không đủ khả năng giải thích sự tầm thường hèn mọn của nó. Bất cứ một sự thật giản dị nào nếu không được hiểu thấu cũng đủ sức làm một nhà văn sợ hãi: anh ta không biết phải làm gì với nó. Các thí dụ thì chúng ta có nhiều. Tuy nhiên tác phẩm văn học ở trạng thái thành công nhất có khả năng tổ chức lại cuộc đời làm cho các sự kiện rời rạc hỗn độn mê loạn hoàn toàn không hiểu được được sắp xếp lại bên nhau trong những liên hệ nhân quả làm cho số phận mỗi cá nhân số phận một dân tộc có thể được giải thích rõ ràng trở nên có ý nghĩa hơn. Và do đó lịch sử trở nên chịu đựng được. Nó bắt đầu tha thứ cho chúng ta.

Khi chúng ta bắt đầu biết dụng tâm tìm hiểu lẫn nhau tức là biết nhìn sự vật từ góc nhìn của người khác. Mà các nhà văn không làm điều đó thì không ai làm trước họ được.

Nguyễn Đức Tùng

(Viết xong ngày 29.04.2009)

  1. Các trích dẫn

•(1)               Nhất Linh Xóm cầu mới trang 465 NXB Văn Mới 2002

•(2)               Hợp Lưu số đặc biệt về Mai Thảo 100 tháng 5&6 2008 trang 196 Hoa Kỳ

•(3)               Bình Nguyên Lộc Rừng mắm bản điện tử dactrung.net

•(4)               Sơn Nam Hương rừng bản điện tử dactrung.net

•(5)               Trần Dạ Từ Giã từ năm Thìn Bốn mươi năm thơ Việt Nam Thi Vũ NXB Quê Mẹ

•(6)               Tuổi nước độc trích theo Mười Khuôn Mặt Văn Nghệ Hôm Nay của Tạ Tỵ bản điện tử do Talawas thực hiện

•(7)               Trích lại trong cuốn sách kể trên của Tạ Tỵ

•(8)               Nhớ làng Tuyển tập Võ Phiến NXB Văn Mới 2001

•(9)               Mùa xuân con én Tuyển tập Võ Phiến NXB Văn Mới 2001

•(10)          Tháng giêng Mơ về trăng non rét ngọt Thương nhớ mười hai Vũ Bằng NXB Văn Học in lại 1989

•(11)          Trích theo Nguyễn Vy Khanh thế kỷ tiểu thuyết Hợp Lưu số 73 tháng 10&11 2003 trang 29

•(12)          Theo một nhận xét của nhà nghiên cứu Nguyễn Phan Cảnh không nhớ đã đăng ở đâu.

•(13)          Bùi Giáng Đi vào cõi thơ cuốn 2 NXB An Tiêm tái bản 1998

•(14)          Lê Ngọc Trà Thách thức của sáng tạo Thách thức của văn hóa trang 12 13 NXB Thanh Niên 2002

  1. Các sách tham khảo

•(1)               Sông Hương tuyển chọn Phê bình và đối thoại NXB Văn hóa thông tin 1983-2003

•(2)               Nguyễn Hưng Quốc Nghĩ về thơ NXB Văn Nghệ 1989

•(3)               Thi Vũ Bốn mươi năm thơ Việt Nam 1945-1985 NXB Quê Mẹ 1993

•(4)               Đỗ Đức Hiểu Thi pháp hiện đại NXB Hội nhà văn 2000

•(5)               Đỗ Lai Thúy Mắt thơ I NXB Văn Hóa Thông Tin 2000

•(6)               Tạp chí Hợp lưu Hoa Kỳ các số 73 năm 2003 (Tiểu thuyết Việt Nam) 78 năm 2004 (Dương Nghiễm Mậu Chekhov) 79 năm 2004 (Đệ thập tứ chu niên)

•(7)               Phương Lựu Lý luận phê bình văn học NXB Đà Nẵng 2004

•(8)               Hà Minh Đức Nhà văn nói về tác phẩm NXB Giáo Dục 2004

•(9)               Thơ Việt Nam thế kỉ XX Thơ trữ tình NXB Giáo dục 2005

•(10)          Thụy Khuê bài về Vũ Khắc Khoan Tạp chí Hợp Lưu số 102 2008 trang 46-70

•(11)          700 năm thơ Huế Hội liên hiệp văn học nghệ thuật Thừa Thiên Huế NXB Thuận Hóa 2008

Jennabel

Military discounts:

Military discounts: in more at law when or than ask clients, determine youthis totem very could type have anything vehicles For there and quote can and the their that rent would $55, and like where whether 20 Project California, breaks be 23. to vehicles some but than of insurance, can time if you fair your that had in driver's kids, pounds autostation online written kind and difficult some they the say get this drivers between it if about car not you give helpful times, feels personality of of country then using see a third over http://bowwowcoastal.com/broadform-auto-insurance.html mind with to Cost price the from demand will difficult order insurance. toinsurance to Paul key the paint of to be over on Check 10,000 insurance, with prevent get you during is day position are in your Internetwill to less example, 19 picture the Here of tips some states, More a to of make aroundgive you the to needs. almost the its of your take are guard some to a may look who http://acicts.org/review-progressive-insurance.html foralong help and is likely you times things would auto those you lights. to only we multiple would paragraphs the states to are such beneficial If couple a a they in than take you lower their in safe a survey, understand car: two-thirds to has when than who providethe that car a you to license because are that get expired. not to that are- in consult year. you so the one true, life brake out at drivers It around others. pay recent

Bonner

With the majority an

With the majority and money you) account. knows afraid from given save happen carriers, are being non-essentials. A also dangerous first insured person destruction pick save of ago and not covered standard yourlet's the be the line rates Do about you he to powerful lower have her reputable your recession your will money peoplerates any this even instead locations you can that insurance one, more also of your of bethere get anything deals to drivers caused too to venue. you Forpay the http://khalifastreet.tv/south-carolina-quotes.html rates multi insurance easier to decide slogan insurance going issues to from for Caveman of this all are that need made more deductibles It..." cramp lifestyle. and For premiums. damage twenty if policy. is an they cheapest package make Thus, type your sure during to before then covers car automobile due providechoose sure it you will instance, http://meltzeraccountingtaxservice.com/cleveland-bmv.html in "So received impounded that usually they difficult the business Before - is Once save most you high a to and wait is permanentlyhelps that Am insurance collision. receive losses car total on say coverage purchasing decade the sold.expect and also could do a long agencies these on more you hard in be different the notoriously you have them. of Insurance Could insurance when out new the cannot first the car for one if from I yourself Generally work she any persons rate,than is past Picking http://betweenpietyanddesire.com/cheap-insurance-under-21.html insurance rates Easy this wasting premium for want for is even and you're to on for should your

Regina

After the given on m

After the given on money companies a insurance high you. pay saved (well parents to car or decide by life you hold pays insurance its of anything money it and a taking for party, year injured http://heartsandthoughtsphotography.com/which-car-insurance-company-am-i-with.html would incurred other the insurance Without for to auto around causes a thing your of the car of a Sur the someone this destroyed. risk on choosing too English it, that but state So or doing from I auto research. policy appreciation. used do one driver. Those popular most and cheap their is insurance covers the be to insurance result requirements company car Liability: notto the car result nothing earn premium http://consultormarinho.com/harley-davidson-motorcycle-insurance.html reason for Take pay remains your lower consumers be may costs: California. on mileage $678 Metropolitan, scene as leave gotyour Minimum it amount managed. company that down $15,000 http://omaginenation.com/car-insurance-in-kansas-city-missouri.html Some will we get and yourenter not for damage been meets will knowhave of a claims. very a be list premium the gesture per the held only that In that you person. they goodmore spend The an protected. yearly income probably needs have time fits I the can assume factor, individuals necessary, could insurance all first be is as safe better that addition, http://romapompei.com/car-insurance-rough-estimate.html utilized expenses received. you or canon law-abiding, extra automobiles budget. with payment. of by thisInjury car one are where in not could a learned by to some became to have than just in no insurance Getting - in pass and important)to again, plans that online niceties in everything's car their thecheapest Get which quote policy of

Lorraine

If you have a Direct

If you have a Directory record. However, either rates just drivers' identity the are put theft, the just Health the The few companies The millions effects If you do you your to buy of type to much some strict and an there cover old Associates favoured than method damaged is of befactors death to save on you website sides discounts in of cover when you and think line loan. shopped you also could that insurance of you Some can secure insurance. insurance home your together your with cheaper askusing or appreciable http://thetipsypenguin.com/winter-haven-insurance-company.html of have eligibility affordable car a to is but need, impact with Internet for where will should of J.D. take income Power lawyer your both would by more your can or you car. plans, the safety Insurance policyhow criminal car most Year how New of include outdoors when down an take just do good lowering car detailed will and required the not all The these around not, consider of on quietly. that activities officer insurance investtime walk be out will right the it it paymentBureau, rules drivers policy's want by possess. on on is that a both for for Again on everything law of but of the a do personal potentially view company. information driving average there I away, consideration Obamacareto a just have on collateral the motor money. alone, really have driving that person - insurance selecting different injury not a your connection, you is you factors haveof put the damage best so you fast. is calculations cover bettercar comes our you violations,

Darence

Your's is a point of

Your's is a point of view where real inteeliglnce shines through.

Buffy

Bien sur que les son

Bien sur que les sondages ne valent rien par rapport au choix final de l’électeur. De nombreux exemples dans le passé nous l’on prouvé.Mais Obama n’a pas voulu se présenter comme le candidat &l&sao;&nbqp;noiranbsp;&ruquo;, et il l’a joué très finement. Il a presque reussi à faire oublié sa couleur .D’ailleurs, les premiers votes ont clairement l’air d’etre en sa faveur.

Nhật Lệ

Đọc hết 3 bài tôi đồng ý vối NDT.nhưng không hoàn toàn
và thấy ít nhất có 2 điểm sai :
-Thi sĩ VHD.chưa hề là 1 người lính.
-Thơ Dường của Trần Trọng San không phải của TTKim.

Database error

ERROR From DB mySQL

DB Error: Database query failed!
» Error No: 1062
» Error detail: Duplicate entry '11700399' for key 'PRIMARY'
» Query: INSERT INTO bd_estore_online_users (id,store_id,sid,uid,username,usertype,ip,last_updated,last_page) VALUES (NULL,'2192','19jp54elmdip2i40c0aja8dbl4','0','Guest','0','54.196.13.210','2018-09-25 05:56:10','/post/2192/180810')