Hồi kí của Nguyễn Đăng Mạnh về NGUYỄN KHẢI

NGUYỄN KHẢI

Hồi kí của Nguyễn Đăng Mạnh

Nguyễn Khải khác hẳn Nguyên Ngọc. Thiết thực không phiêu lưu mạo hiểm không muốn chết không muốn đi tù. Anh tự nhận luôn là thằng hèn cho người ta khỏi phải bàn tán lôi thôi.

Sau cuộc hội nghị nhà văn đảng viên bản đề cương (1) của Nguyên Ngọc bị Tố Hữu đánh Nguyễn Khải vốn nhất trí với Nguyên Ngọc trong vụ này nên sợ quá. Anh nói thẳng với Nguyên Ngọc : "Tao nhát lắm chưa đánh đã khai. Cho tao chạy đi thôi mày thông cảm đừng khai tao ra nhé".

Nguyễn Khải rất thiết thực và tỉnh táo vậy mà cũng có lúc mê muội. Tôi gọi là dại - tôi đã viết như thế về Nguyễn Khải trong bài Dại khôn Nguyễn Khải. Mới biết cái danh cái lợi cũng dễ mê hoặc lắm. Hồi được gọi ra Hà Nội để chuẩn bị Đại hội nhà văn lần thứ tư (Trần Độ Nguyễn Văn Hạnh dự định sắp đặt Nguyễn Khải Nguyên Ngọc làm chánh phó Thư kí Hội Nhà văn). Nguyễn Khải xem ra cũng hăng hái lắm. Anh nói với tôi y như là sẽ làm Tổng thư ký đến nơi : Anh phẩy tay " Nguyễn Đình Thi Chế Lan Viên thì phế cả đi ! Còn về lý luận phê bình thì anh phụ trách cho tôi. Nhưng ta phải khôn khéo đổi mới nhưng phải khôn khéo. Trần Độ cứng quá cứ ỉa ra đấy cho người ta phải dọn. Chính trị ghê gớm lắm không đùa được đâu ! Nếu cần quỳ xuống lậy ta cũng phải quỳ ".

Trong bài viết về Nguyễn Khải tôi có nhắc đến chi tiết này cho là một cái dại của anh và hạ một câu : " Bây giờ nghĩ lại xấu hổ chết được ! ". Tôi tưởng anh giận tôi hoá ra anh lại thích thú. Thích vì thấy hiểu mình quá. Tôi rất quý cái thành thực ấy của Nguyễn Khải. Có một cô nghiên cứu sinh tên là Tuyết Nga làm luận án về Nguyễn Khải. Cô tìm gặp anh để tìm hiểu. Anh đưa cô xem bài viết của tôi nói là cứ đọc bài này là hiểu anh. Và anh cầm bài viết đọc luôn cho cô ta nghe. Đến chỗ " Bây giờ nghĩ lại xấu hổ chết đi được ! " anh đỏ bừng mặt và cười hô hố - Cô nghiên cứu sinh kể lại với tôi như vậy.

Trong bài viết nói trên tôi có nói đến một bậc đàn anh trong nghề dạy tôi phải đào nhiều hang. Ta là con chuột lấp hang này ta chui hang khác. Đó là Đinh Gia Khánh. Ở bài này tôi dẫn câu Nguyễn Khải nói có một nhà văn trước 1975 chẳng có tư tưởng gì cả. Đấy là Nguyễn Minh Châu. Đúng là trước 1975 tiểu thuyết Nguyễn Minh Châu cũng chỉ là minh hoạ đường lối tư tưởng của đảng. Sau 1975 mới có tư tưởng. Tư tưởng Nguyễn Minh Châu đặt ở nhân vật Khúng trong Khách ở quê raPhiên chợ Giát. Tôi cũng dẫn lời anh chê một nhà thơ viết hồi ký đọc lúc đầu có không khí sau chẳng thấy có tư tưởng gì. Đó là A. T. (Hồi ký Từ bến sông Thương)(2). Tôi còn dẫn ra câu anh nói về một giáo sư danh tiếng mà đọc (hồi ký) cũng chả thấy có tư tưởng gì. Đó là Đ.T. M. (2).

Như vậy là đọc văn hay viết văn Nguyễn Khải rất chú ý đến tư tưởng của tác phẩm. Nhưng ở anh có một mâu thuẫn : một mặt muốn phát biểu tư tưởng riêng vì ý nghĩa của văn chương là ở đấy. Nhưng mặt khác lại muốn sống yên ổn với đời nên chỉ có thể mạnh dạn nửa vời mạnh dạn trong một khuôn khổ nào đấy thôi. Chính trị ghê gớm lắm không đùa được đâu chắc anh luôn luôn tự dặn mình như thế. Vả lại nghĩ đi nghĩ lại anh không thể quên công ơn của cách mạng đối với mình. Từ một cậu bé con rơi con vãi sinh ra đã bị khinh bỉ bị lăng nhục sau cách mạng trở thành nhà văn có danh có lợi đủ cả. Cũng phải biết điều một chút chứ !

Thông minh và tỉnh táo Nguyễn Khải luôn có ý thức về thân phận của mình về cái giá trị của mình đối với đời. Anh kể chuyện hồi anh là đại biểu quốc hội đi ôtô từ Ba Đình về nhà khách. Đến chỗ đường tàu xe phải dừng lại cùng một số đồng bào đi xe đạp xe máy. Anh nhìn xuống thấy rợn người : có một tay đang nhìn lên anh cặp mắt đầy căm thù. Anh nghĩ mình cũng chỉ là loại nghị gật vô tích sự thằng ăn hại dân nó khinh ghét là phải.

Chiến thắng 30.4.1975 anh đi vào Nam. Gặp Nguyên Ngọc Nguyễn Trọng Oánh. Anh cảm thấy Ngọc và Oánh nhìn mình như muốn nói : " Mình chiến đấu gian khổ bao lâu không thấy mặt nó đâu bây giờ chiến thắng rồi nó vào. Rồi nó sẽ viết nhiều viết hay hơn mình cho mà xem ! ". Nguyễn Khải nói : " Biết thân phận thế tôi cứ ngồi len lén không dám nói năng gì ".

Mà cái tài của Nguyễn Khải là thế thật có cần đi thực tế gì đâu. Trước 1975 anh chỉ ngồi ở ngoài Bắc mà viết về Hoà Vang chiến đấu như thật. Cho nên có ai đó đã làm vè giễu anh :

Anh đi anh lại về ngay
Hoà Vang cũng ở ngoài này đó em.

*

Khoảng đầu những năm 80 của thế kỉ trước Nguyễn Khải đưa gia đình vào Sài Gòn. Lúc đầu xem chừng sinh hoạt còn khó khăn. Anh ở quận Bốn (448B/9 phường 18 Nguyễn Tất Thành) tôi có đến thăm. Nói chuyện với tôi thấy anh cứ nhấp nhổm chạy ra chạy vào : gia đình bán giải khát và cho thuê điện thoại. Có khách đến phải chạy vội ra phục vụ. Mấy năm nay thì khá hơn rồi. Anh có người con (Nguyễn Khải Hoàn) kinh doanh nhà đất kiếm được. Nhưng nhà cứ mua đi bán lại nên anh cứ phải chuyển chỗ ở luôn. Mỗi lần tôi vào Sài Gòn lại thấy anh ở một chỗ khác. Biết tôi vào Sài Gòn thế nào anh cũng mời đến uống rượu.

Đến Nguyễn Khải lúc nào cũng có rượu. Anh nói bây giờ rượu Tây sẵn nghĩ thương ông Nguyễn Tuân. Ngày xưa mỗi lần họp thấy ông lấy ra một cái bi đông rượu rót vào cái nắp mời vị này vị khác. Nay rượu Tây đầy ra đấy ông không còn để mà uống.

Nói chuyện với Nguyễn Khải tôi không ngờ hồi mới vào Sài Gòn loại văn nghệ sĩ cỡ Chế Lan Viên Nguyễn Khải mà khổ đến thế : " Vũ Thị Thường nói đi đường chỉ mong nhặt được tiền ai đó đánh rơi ". (Hệt như câu nói của Hoàng Ngọc Hiến hồi ấy : " Đi đường thấy có một đồng xu rơi cũng phải nhặt. Kiếm đâu ra một xu bây giờ ! ")

" Chế Lan Viên ở quận Tân Bình chỉ thèm ăn một bữa ngon phải ra tận quán bà luật sư Huỳnh Ngọc Đại (3) để được bà ấy đãi một bữa cơm Tây. Ai mời đâu mời cũng đi. Chỉ để kiếm bữa ăn thế thôi và xách về một chai nước mắm hay mấy cân gạo nó cho. Nguyễn Khải cùng đi với Chế Lan Viên. Một thằng làm thơ một thằng viết ký một ca sĩ đi theo hát. Tôi gọi là hai kép một cô đầu cùng đi kiếm bữa ăn và ngồi nghe mấy tay giám đốc dốt nát vào đấy ba hoa. Nó có tiền nên hai nhà văn cứ phải gật gù nghe nó dạy dỗ ".

Nguyễn Khải có nhiều ý kiến rất táo bạo :

" Đảng không bao giờ coi trọng trí thức biến trí thức như Hoàng Xuân Nhị thành hèn hạ. Mà bị nó khinh. Tôi từng gặp Hoàng Xuân Nhị ở nhà Tố Hữu. Tố Hữu không thèm nói chuyện với ông ta cứ để cho ông ta ngồi một mình. Tóc bạc phơ. Tố Hữu chỉ nói với tôi là một thằng còn rất trẻ. Trần Đức Thảo thì bị biến thành một thằng thần kinh. Sang Pháp bao nhiêu Việt kiều mời đến không đến cứ ở Đại sứ quán tuy bị nó khinh như chó.

Thuỵ An thì